[English]

Llenyddiaeth Wyddonol

Caiff llenyddiaeth wyddonol ei chyhoeddi mewn cyfnodolion, trafodion, llyfrau, ac ar dudalennau gwe. Mae gan bob un o'r pedwar cyfrwng yma ei bwrpas ei hun: mae llyfrau yn sôn am bwnc penodol yn fanwl ac yn ceisio cynnig cysylltiadau rhwng gwahanol feysydd ynddo. Mae llawer o wyddonwyr yn rhoi eu gwaith ymchwil eu hunain ar dudalen gwe er mwyn iddynt fedru rhoi canlyniadau mwy diweddar yn lle'r hen rai wrth iddynt gyrraedd. Mae canlyniadau a gyflwynir mewn cynadleddau yn aml yn cael eu hadrodd mewn trafodion (proceedings) arbennig. Pan fydd cam sylweddol mewn rhaglen ymchwil wedi cael ei gyflawni, caiff y canlyniadau eu cyflwyno fel papurau llawn mewn cyfnodolyn (journal).

Llenyddiaeth a gymeradwywyd

Fig.: All sources aren't equal.
Ofalus: Nid yw pob ffynhonnell yn gyfartal!
(Ffynhonnell: Randall Munroe, XKCD)

Er bod gwybodaeth ymchwil a gyflwynir ar dudalennau gwe yn gallu bod yn llawn gwybodaeth ac yn gyfredol, nid oes rheolaeth ansawdd arnynt: gallwn i hawlio ar fy nhudalen gwe e.e. fy mod wedi cynnal prosiect ymchwil seryddol a bod canlyniad y prosiect hwnnw yn dangos yn glir fod yr haul yn troi o amgylch y ddaear. Mae asesu ansawdd y data a'r casgliadau a wnaed yn fater o ymddiriedaeth ac adfyfyrio ar ran y darllenwyr.

Mae ymchwil a gyflwynir i gyfnodolyn yn amodol ar broses adolygu. Mae trylwyredd y broses yn dibynnu ar y cyfnodolyn, ond gellir cymryd yn ganiataol fod yna rai safonau gofynnol penodol o ran rheoli ansawdd. Yn ymarferol, ar ôl i awdur (neu grŵp o awduron) gyflwyno llawysgrif, bydd golygydd y cyfnodolyn yn anfon y llawysgrif at ddau neu dri chymeradwywr- sef gwyddonwyr eraill sy'n gweithio yn yr un maes. Mae'r rhain (i fod) yn gwirio fod y weithdrefn arbrofi wedi'i disgrifio yn ddigon manwl i ganiatàu i eraill atgynhyrchu'r canlyniadau. Maent hefyd yn adolygu trylwyredd y dadansoddiad, ac a yw'r casgliadau a'r modelau arfaethedig mewn gwirionedd yn argyhoeddiadol. Mae'r cymeradwywyr wedyn yn paratoi adroddiadau ar gyfer golygydd y cyfnodolyn yn argymell derbyn y papur, ei wrthod, neu ei dderbyn yn amodol yn dibynnu ar newidiadau y maent yn teimlo'n angenrheidiol. Yn yr achos olaf, mae'r golygydd yn cyfeirio'r rhain yn ôl at yr awduron a all wedyn ailgyflwyno fersiwn ddiwygiedig o'u llawysgrif. Mae'r cymeradwywyr yn gwybod gwaeth pwy maent yn ei adolygu, ond nid yw'r awduron yn gwybod pwy yw'r cymeradwywyr.

Ymchwilio cyhoeddiadau a gymeradwywyd

Mae Prifysgol Aberystwyth, fel y rhan fwyaf o sefydliadau, yn tanysgrifio i "Web of Knowledge (WoK)", sef cronfa ddata ar y Rhyngrwyd sy'n cynnwys llenyddiaeth a gymeradwywyd (refereed literature) ar draws pob maes. Sylwer nad yw'r WoK yn cynnwys y papurau eu hunain o'r cyfnodolion ond yn hytrach yr wybodaeth lyfryddol yn unig (pa gyfnodolyn, tudalennau, enwau'r awduron a sefydliad cysylltiedig...) a chrynodebau o'r papurau. Gallwch chwilio am enwau awduron neu eiriau allweddol, a gallwch gyfyngu'r chwiliad i rai cyfnodolion yn unig neu flynyddoedd penodol. Neu unrhyw gyfuniad o'r uchod.

Enghraifft chwilio: Melinau gwynt

Fig.: Community wind turbine at CAT.

Gallwch gysylltu termau chwilio drwy ddefnyddio gweithredwyr Boole AND, OR, NOT (rhaid chwilio yn Saesneg am destunau sydd yn Saesneg). Dylech bob amser gymryd nodiadau o'ch strategaeth chwilio: efallai y byddwch yn sylwi yn nes ymlaen eich bod yn ddamweiniol wedi gadael rhai o'ch papurau targed allan. Yn yr enghraifft isod, byddai ffermydd gwynt ar y môr o'r enw "sea-based" yn hytrach na "offshore" yn dod i'r categori hwn. Os nad ydych yn gwybod termau'r maes yn dda iawn, rydych yn debygol o fethu rhai papurau targed, ac efallai y byddwch am fireinio eich chwiliad yn nes ymlaen.

Er mwyn osgoi gorfod aros am oesoedd ar y Rhyngrwyd, rwyf weithiau yn ei chael yn haws gwneud chwiliad gweddol gyffredinol, yna cael yr allbwn cyfan wedi'i e-bostio ataf fel ffeil testun a gwneud y mireinio wedyn mewn golygydd testun/text editor. Ond dyma enghraifft i chi (efallai fod nifer y trawiadau wedi cynyddu ers yr adeg pan oeddwn i wedi gweithio ar yr enghraifft hon):

Cael gafael ar y papur ei hun

Unwaith yr ydych wedi gweld pa grynodebau sy'n gwneud i'r papur cyfatebol edrych fel petai'n werth ei ddarllen, gallwch gael gafael ar y papur ei hun (yn y drefn hon):

  1. ar-lein drwy restr Prifysgol Aberystwyth o gyfnodolion testun llawn ar-lein
  2. o un o lyfrgelloedd Prifysgol Aberystwyth ar ôl chwilio amdano ar Primo
  3. o Lyfrgell Genedlaethol Cymru ar ôl chwilio amdano ar gronfa ddata'r LlGC
  4. drwy'r Gwasanaeth Cyflenwi Dogfennau. Mae ceisiadau Cyflenwi Dogfennau braidd yn ddrud ond gallwch gael ychydig ohonyn am ddim. Maen nhw hefyd yn cymryd wythnos neu ddwy; felly dydyn nhw dda i ddim noson cyn y dyddiad cyflwyno.

Yn olaf, cofiwch: nid yw cael y papur yn ddigon da - mae'n rhaid i chi ei ddarllen hefyd!